Konstytucja uchwalona 17 marca 1921 r., wzorowana na konstytucji francuskiej III Republiki, przyznawała prezydentowi bardzo ograniczone uprawnienia i uzależniała jego działania od woli Sejmu. Nic zatem dziwnego, że po zamachu majowym pierwsze zmiany w konstytucji dotyczyły właśnie wzmocnienia władzy prezydenta.

Prezydent Rzeczypospolitej w Konstytucji marcowej

Podstawowym zadaniem sejmu Ustawodawczego było uchwalenie konstytucji odrodzonej Rzeczypospolitej. Zadanie to powierzono Komisji Konstytucyjnej Sejmu Ustawodawczego, kierowanej kolejno przez posłów: Władysława Seydę, Macieja Rataja i Edwarda Dubanowicza. Podstawą prac komisji były trzy projekty konstytucji opracowane w 1919 r. w Biurze Konstytucyjnym, utworzonym przez rząd Moraczewskiego. A. Ajnenkiel tak scharakteryzował te projekty: „Autorem pierwszego był profesor Uniwersytetu Lwowskiego, Józef Buzek. Nazywano go, z racji wzorowania się na Konstytucji Stanów Zjednoczonych, amerykańskim. Zakładał federacyjną budowę państwa, które składać się miało z około 70 ziem, wyposażonych w szerokie kompetencje, także w dziedzinie ustawodawczej, Drugi projekt, zwany ludowym, został opracowany przez stojącego na czele biura młodego działacza socjalistycznego, wkrótce najwybitniejszego specjalistę PPS w sprawach ustrojowych, Mieczysława Niedziałkowskiego. Przewidywał on istnienie jednoizbowego parlamentu oraz wprowadzenie instytucji demokracji bezpośredniej – prawa inicjatywy ustawodawczej obywateli oraz rozwiązywania na ich wniosek sejmu przez prezydenta Prezydenta wybierać miano w głosowaniu powszechnym, ale pośrednim. Obszary Rzeczypospolitej zamieszkane przez ludność w przeważającej części niepolską uzyskałyby autonomię. Projekt trzeci opracował prawdopodobnie Władysław Wróblewski, podsekretarz stanu w Prezydium Rady Ministrów, przedtem docent na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego i kierownik ostatniego, tzw. urzędniczego gabinetu Rady Regencyjnej. Wzorowany był na instytucjach francuskiej III Republiki, dlatego nazywano go francuskim”[1].

Komisja Konstytucyjna, po zapoznaniu się z przedstawionymi projektami, postanowiła przygotować własny projekt ustawy zasadniczej, rezygnując jednak ze stworzenia oryginalnej koncepcji ustrojowej i opierając się na sprawdzonym modelu konstytucji III Republiki Francuskiej z 1875 r. Przedłożony projekt, zakładający ustrój parlamentarny, stał się przedmiotem wielomiesięcznej debaty na forum Sejmu Ustawodawczego. Jednym z powodów ożywionych dyskusji był zakres władzy i tryb wybierania głowy państwa. W toku prac parlamentarnych nie znalazły uznania postulaty PSL „Wyzwolenie” i NPR, aby dla głowy państwa utrzymać tytuł naczelnika państwa. Tytuł ten łączono z silną władzą głowy państwa, której legitymacja pochodzić miała z bezpośrednich wyborów. Zwolennikiem wyborów bezpośrednich było PSL „Wyzwolenie”. PPS, PSL „Piast” i NPR popierały projekt Niedziałkowskiego, czyli wybory powszechne, ale pośrednie. Prawica natomiast, dążąc do osłabienia roli głowy państwa, lansowała wybór prezydenta przez parlament, powołując się nie tylko na przykład III Republiki Francuskiej, lecz również na rozwiązania przyjęte w Czechosłowacji.[2]

Wybór prezydenta

W myśl artykułu 39 prezydenta wybierały bezwzględną większością głosów Sejm i Senat, połączone w Zgromadzenie Narodowe, na lat siedem. Długość kadencji była podobna jak we Francji, Niemczech i Czechosłowacji, choć w toku prac nad konstytucją pojawiały się pomysły kadencji trwającej 5 lub 6 lat. Obowiązek zwołania Zgromadzenia Narodowego należał do prezydenta, który wykonywał go w ostatnim kwartale swojej kadencji. Gdy tego nie dokonał, Sejm i Senat z mocy prawa, na 30 dni przed upływem kadencji, łączyły się na zaproszenie Marszałka Sejmu i pod jego przewodnictwem, w Zgromadzenie Narodowe, dla wyboru nowej głowy państwa. Także do Marszałka Sejmu należał obowiązek zastąpienia prezydenta, gdyby ten w skutek śmierci, zrzeczenia się lub innej przyczyny nie mógł sprawować swojego urzędu. W takim przypadku Marszałek Sejmu niezwłocznie zwoływał Zgromadzenie Narodowe, a gdyby Sejm był rozwiązany niezwłocznie zarządzał wybory do Sejmu i Senatu. O opróżnieniu urzędu mógł także zadecydować Sejm uchwała podejmowaną większością 3/5 głosów, przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, jeśli prezydent przez trzy miesiące nie sprawował urzędu[4].

Szczegółowo procedurę wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej regulowała, wspomniana już w poprzednim rozdziale, ustawa z 27 lipca 1922 r. Regulamin Zgromadzenia Narodowego dla wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej[5]. Opisał ją S. Krukowski: „Przewodniczącym Zgromadzenia Narodowego był marszałek sejmu, jego zastępcą marszałek senatu. Wymagana była obecność co najmniej połowy ustawowej liczby członków Zgromadzenia. Zgłoszenie kandydata do urzędu prezydenta wymagało poparcia co najmniej 50 członków Zgromadzenia. Ani Konstytucja, ani regulamin nie określały jakie warunki powinien spełniać kandydat. […] Wybory prezydenta nie mogły być poprzedzone żadną dyskusją. Głosowanie było tajne. Wybranym był ten, który uzyskał bezwzględną większość oddanych głosów, tj. tych, które padły na prawidłowo zgłoszonych kandydatów. Wybory powtarzano tak długo, aż któryś z kandydatów uzyskał bezwzględną większość, z tym że po drugim, trzecim i następnych głosowaniach odpadał kandydat, który uzyskał w poprzednim głosowaniu najmniejsza liczbę głosów. Na odrębnym posiedzeniu Zgromadzenia Narodowego prezydent składał przewidzianą przez Konstytucję przysięgę”[6].

Rota przysięgi zapisana była w artykule 54 i brzmiała następująco: „Przysięgam Bogu Wszechmogącemu, w Trójcy Świętej Jedynemu, i ślubuję Tobie Narodzie Polski, na urzędzie Prezydenta Rzeczypospolitej, który obejmuję: praw Rzeczypospolitej, a przede wszystkim Ustawy Konstytucyjnej święcie przestrzegać i bronić; dobru powszechnemu Narodu ze wszystkich sił wiernie służyć; wszelkie zło  i niebezpieczeństwo od Państwa czujnie odwracać; godności imienia polskiego strzec niezachwianie; sprawiedliwość względem wszystkich bez różnicy obywateli za pierwszą sobie mieć cnotę; obowiązkom urzędu i służby poświęcić się niepodzielnie. Tak mi dopomóż Bóg i Święta Syna Jego Męka. Amen”[7] Religijny charakter przysięgi wyłączał de facto możliwość kandydowania niechrześcijan, poza tym nie było żadnych innych ograniczeń stawianych kandydatom na prezydenta[8].

Prezydent RP Gabriel Narutowicz. NAC

Kompetencje prezydenta

Na mocy artykułu 43. konstytucji prezydent sprawował władzę wykonawczą przez odpowiedzialnych przed Sejmem i podległych im urzędników. Mianował i odwoływał Prezesa Rady Ministrów, a na jego wniosek mianował i odwoływał ministrów. Mimo, że formalnie prezydent posiadał całkowitą swobodę wyboru kandydata na premiera, musiał brać pod uwagę stosunek sił w parlamencie, który zwykłą większością głosów mógł doprowadzić do upadku rządu. Prezydent miał także prawo wydawania rozporządzeń wykonawczych, zarządzeń, rozkazów i zakazów celem wykonania ustaw. Akty te wymagały kontrasygnaty premiera i właściwego ministra, którzy brali za nie odpowiedzialność przed parlamentem[9]. Nominacje urzędników kancelarii cywilnej prezydenta kontrasygnował premier, który za ich działalność był odpowiedzialny przed Sejmem[10]

Zgodnie z artykułem 46. Prezydent był najwyższym zwierzchnikiem sił zbrojnych, nie mógł jednak sprawować naczelnego dowództwa w czasie wojny. Naczelnego Wodza na czas wojny, prezydent mianował na wniosek Rady Ministrów, przedstawiony przez Ministra Spraw Wojskowych, który za akty związane z dowództwem w czasie wojny i wszelkimi sprawami kierownictwa wojskowego odpowiadał przed Sejmem. Przepis ten wymierzony był bezpośrednio w Józefa Piłsudskiego jak ewentualnego prezydenta, by uniemożliwić mu jednoczesne kierowanie państwem i armią, jak miało to miejsce w latach 1918 – 1922[11].

W zakresie polityki zagranicznej prezydentowi przysługiwały uprawnienia typowe dla głowy państwa w systemie parlamentarnym. W myśl artykułu 48 prezydent reprezentował państwo na zewnątrz, przyjmował przedstawicieli dyplomatycznych obcych państw i wysyłał polskich przedstawicieli dyplomatycznych za granicę. Zawierał także umowy międzynarodowe z innymi państwami i podawał je do wiadomości Sejmu, z zastrzeżeniem, że umowy handlowe i celne oraz umowy zawierające obciążenie finansowe dla państwa, albo przepisy prawne obowiązujące obywateli, albo zmieniające granice państwa, lub dotyczące sojuszy, wymagają zgody Sejmu. Także wypowiadanie wojny i zawieranie pokoju przez prezydenta, zgodnie  z artykułem 50., uzależniała konstytucja od zgody Sejmu[12].

Prezydent dysponował pewnymi uprawnieniami w zakresie władzy wykonawczej. W myśl artykułu 25 zwoływał, otwierał, odraczał i zamykał sesje Sejmu, mógł także zwołać Sejm na sesję nadzwyczajną wedle własnego uznania lub na żądanie 1/3 ogółu posłów w ciągu dwóch tygodni. Mógł także, według artykułu 26 rozwiązać Sejm na zgodą 3/5 ustawowej liczby członków Senatu. Prezydent podpisywał ustawy wraz z odpowiednimi ministrami i zarządzał ich ogłoszenie w Dzienniku Ustaw Rzeczypospolitej. O słabej pozycji prezydenta wobec władzy ustawodawczej świadczył brak weta prezydenckiego, którym dysponowali prezydenci Czechosłowacji i Francji oraz brak samodzielnej inicjatywy ustawodawczej[13].

Prezydent RP Stanisław Wojciechowski. NAC

Odpowiedzialność prezydenta

W ramach władzy sądowej prezydentowi przysługiwało prawo łaski, którego jednak nie mógł stosować wobec ministrów, sadzonych na skutek postawienia ich  w stan oskarżenia przez Sejm. W myśl artykułu 76 prezydentowi przysługiwało prawo mianowania sędziów. Artykuł 51 dotyczył odpowiedzialności prezydenta. Za czynności urzędowe prezydent nie odpowiadał ani parlamentarnie ani cywilnie, natomiast za zdradę kraju, pogwałcenie konstytucji lub przestępstwa karne prezydent mógł być pociągnięty do odpowiedzialności tylko przez Sejm uchwałą powziętą większością 3/5 głosów, przy obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów. Sprawę rozpatrywał Trybunał Stanu. Z chwilą postawienia prezydenta w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu był on zawieszony w urzędowaniu.

Tryb postępowania przed Trybunałem Stanu opisał S. Krukowski: „Trybunał Stanu składał się z ośmiu sędziów wybieranych przez sejm i czterech przez senat. Były to osoby spoza izb parlamentu, nie piastujące żadnego urzędu państwowego i używające pełni praw obywatelskich. Wybierane były na okres kadencji sejmu i senatu. Przewodniczył Trybunałowi pierwszy prezes Sądu Najwyższego. […] Co najmniej połowa członków Trybunału musiała posiadać wyższe studia prawnicze. Wniosek o postawienie w stan oskarżenia wymagał co najmniej stu podpisów poselskich […] Jeśli w wyniku głosowania nad wnioskiem komisji sejm zdecydowałby większością 3/5 głosów postawić prezydenta w stan oskarżenia, wybierał trzech posłów – oskarżycieli. Trybunał sadzić miał w swym pełnym składzie, a do wydania wyroku konieczna była stała obecność podczas rozprawy przynajmniej siedmiu sędziów. Wyrok skazujący mógł zapaść jedynie większością co najmniej 2/3 głosów sędziów nieprzerwanie obecnych na rozprawie. Za przestępstwo karne Trybunał orzekać miał kary przewidziane w ustawach karnych. Ponadto Trybunał mógł orzec: czasowe lub stałe pozbawienie prawa wyborczego do ciał i instytucji publicznych, czasowe lub stałe pozbawienie prawa piastowania urzędów publicznych, zmniejszenie emerytury, wydalenie ze służby państwowej z utratą praw wynikających z tej służby”[14].

W myśl artykułu 52 prezydent otrzymywał uposażenie według przepisów osobnej ustawy, a kolejny artykuł zabraniał prezydentowi piastowania innych urzędów     i zasiadania w ławach Sejmu i Senatu[15].

Godność Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej w omawianym okresie sprawowali Gabriel Narutowicz i Stanisław Wojciechowski. Pierwszy z nich nie zdążył na dobre objąć urzędu, gdy został zastrzelony przez Eligiusza Niewiadomskiego w gmachu warszawskiej Zachęty. Wojciechowski zaś sprawował swój urząd zgodnie z literą konstytucji, akceptując stanowisko większości sejmowej, nie ingerując w kierunki polityki rządu. Jedynym odstępstwem od konstytucji była permanentna praca parlamentu od listopada 1922 r. do sierpnia 1926 r., ale działo się to przy pełnej akceptacji prezydenta[16].

Nowela sierpniowa

 

            Wprowadzony na mocy konstytucji marcowej system parlamentarny od początku budził wiele kontrowersji. Stronnictwa sejmowe dostrzegały konieczność zmian konstytucji, akcentując potrzebę wzmocnienia władzy prezydenta i usprawnienia pracy sejmu. Postulaty te wnosili także zwolennicy Józefa Piłsudskiego, głosząc konieczność przebudowy ustroju państwa i sanacji moralnej. Okazją do przeprowadzenia zmian stał się zamach stanu przeprowadzony przez Piłsudskiego w dniach 12 - 15 maja 1926 r. Rezultatem kilkudniowych walk była dymisja prezydenta Stanisława Wojciechowskiego i premiera Wincentego Witosa. W nowych warunkach Zgromadzenie Narodowe wybrało prezydentem Józefa Piłsudskiego, który nie przyjął wyboru, wskazując kandydaturę Ignacego Mościckiego, profesora Politechniki Lwowskiej. Nowa sytuacja polityczna umożliwiła rozpoczęcie prac nad nowelizacją konstytucji, którą przygotował nowy rząd pod kierownictwem Kazimierza Bartla[17].

Zaprzysiężenie Prezydenta RP Ignacego Mościckiego. NAC

Kompetencje prezydenta

            Przyjęta przez Sejm 2 sierpnia 1926 r., znaczną większością głosów, Ustawa zmieniająca i uzupełniająca Konstytucję Rzeczypospolitej z 17 marca 1921 r., zwana nowelą sierpniową, składała się jedynie z ośmiu artykułów i znacznie wzmacniała pozycję prezydenta i rządu. W artykule 3. Zmieniono zapisy art. 25 konstytucji wprowadzając ścisłe terminy, w których musiał być uchwalony budżet. Doprecyzowano też zasady ogłaszania ustawy budżetowej. Prezydent ogłaszał budżet jako ustawę, w brzmieniu: przyjętym przez uchwałę Sejmu, jeżeli Sejm i Senat budżet w ustalonych terminach rozpatrzyły i Sejm, bądź przyjął, bądź odrzucił poprawki Senatu; przyjętym przez Sejm, albo przez Senat, jeżeli tylko Sejm, względnie Senat uchwalił budżet w oznaczonym terminie, projektu rządowego, jeżeli ani Sejm ani Senat w oznaczonych terminach nie podjęły uchwał co do całości budżetu[18].

            Kolejny artykuł zmieniał artykuł 26. W nowym brzmieniu prezydent rozwiązywał Sejm i Senat po upływie kadencji. Mógł to także uczynić przed upływem kadencji, na wniosek Rady Ministrów, umotywowanym orędziem, jednakże izby mogły być tylko raz rozwiązane z tego samego powodu. Nowe wybory musiały odbyć się  w ciągu 90 dni od dnia rozwiązania parlamentu, a ich termin musiał zostać oznaczony  w orędziu prezydenta, bądź w uchwale Sejmu lub Senatu. Jednocześnie pozbawiono Sejm możliwości przedterminowego rozwiązania się własną uchwałą, do czego miał prawo w pierwotnym tekście konstytucji, w związku z tym pozostawienie w artykule  26 zapisu o uchwale Sejmu i Senatu stanowiło rażące niedopatrzenie redakcyjne autorów zmian w konstytucji[19].

            Najważniejsze zmiany dotyczyły artykułu 44. Prezydent uzyskał prawo wydawania, w czasie gdy Sejm i Senat były rozwiązane, aż do chwili ponownego zebrania się Sejmu, rozporządzeń z mocą ustawy w zakresie ustawodawstwa państwowego. Rozporządzenia te nie mogły dotyczyć zmiany konstytucji, budżetu, ustalenia stanu liczebnego wojska i zgody na pobór rekruta, upoważnienia do zaciągania pożyczki państwowej, zbycia, zamiany i obciążenia nieruchomego majątku państwowego, nałożenia podatków i opłat publicznych, ustanowienia ceł i monopolów, ustalenia systemu monetarnego, przyjęcia gwarancji finansowej przez państwo, określenia sposobu wykonywania parlamentarnej kontroli nad długami państwa, zgody na ratyfikację umów międzynarodowych, wypowiedzenia wojny i zawarcia pokoju, określenia odpowiedzialności konstytucyjnej ministrów, sprecyzowania kompetencji ustawodawczych samorządu terytorialnego oraz ordynacji wyborczych do Sejmu i Senatu[20].

            Ponadto, na podstawie upoważnienia wyrażonego w ustawie, prezydent mógł wydawać rozporządzenia z mocą ustawy, w czasie i zakresie przez tę ustawę wskazanych,  z wyjątkiem zmiany konstytucji. Razem ze zmianą konstytucji uchwalono Ustawę o upoważnieniu Prezydenta Rzeczypospolitej do wydawania rozporządzeń z mocą ustawy[21], która dawała prezydentowi prawo wydawania rozporządzeń z mocą ustawy do momentu ukonstytuowania się Sejmu II kadencji, zarówno między sesjami jak i w czasie ich trwania, przy bardzo szerokim katalogu spraw, który można było regulować w ten sposób. Rozporządzenia te wydawane były z powołaniem się na postanowienie konstytucji, na wniosek Rady Ministrów i musiały być podpisane przez prezydenta, premiera i wszystkich ministrów oraz ogłoszone w Dzienniku Ustaw. Rozporządzenia te traciły moc, jeśli nie zostały złożone Sejmowi w ciągu 14 dni po najbliższym posiedzeniu Sejmu lub jeżeli Sejm po złożeniu uchylił je[22].

          

Praktyka polityczna

 

Nowela sierpniowa w znaczący sposób wzmacniała władzę wykonawczą, ale czyniła to w ramach systemu parlamentarnego. Dawała możliwość uniezależnienia rządu od większości i przejęcia części uprawnień legislatywy przez prezydenta. W centrum systemu politycznego, który wytworzył się po przewrocie majowym, znajdował się, niezależnie od sprawowanej funkcji, Józef Piłsudski, tak więc rząd i prezydent korzystali z nowych uprawnień wyłącznie z polecenia Marszałka. W nowej sytuacji prezydent Mościcki regularnie odraczał i zamykał sesję parlamentu, uniemożliwiając posłom pracę. Kolejnym przykładem wzmocnienia egzekutywy była reakcja na wotum nieufności, uchwalone przez Sejm we wrześniu 1926 r. dla dwóch ministrów. W odpowiedzi na działanie Sejmu, rząd podał się do dymisji, a prezydent po jej przyjęciu powołał nowy gabinet w tym samym składzie. Rządy Piłsudskiego, zgodne z literą konstytucji, stanowiły jednak zaprzeczenie jej ducha[23].

Maciej Jamróz

[1] A. Ajnenkiel. op. cit., s. 165.

[2] S. Krukowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1921 r., [w:] Konstytucje Polski, pod red. M. Kallasa, Warszawa 1990, s. 84-85; M. Kallas, op. cit., s. 309; J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, op. cit., s. 510; S. Krukowski, Geneza konstytucji z 17 marca 1921 r., Warszawa 1977, s. 233-288.

[3] Ustawa z 17 marca 1921 r. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej; Dz.U.R.P. nr 44 z 1921 r., poz. 267.

[4] Ustawa z 17 marca 1921 r.….; Dz.U.R.P. nr 44 z 1921 r., poz. 267; S. Krukowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1921…, s.85; W. Komarnicki, op. cit., s. 39.

[5] Ustawa z 27 lipca 1922 r….; Dz.U.R.P. nr 66 z 1922 r., poz. 596.

[6] S. Krukowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1921…, s.85-86.

[7] Ustawa z 17 marca 1921 r.…; Dz.U.R.P. nr 44 z 1921 r., poz. 267.

[8] W. Komarnicki, op. cit., s. 39.

[9] Ustawa z 17 marca 1921 r.…; Dz.U.R.P. nr 44 z 1921 r., poz. 2676; W. Komarnicki, op. cit., s. 40;  A. Ajnenkiel. op. cit., s. 178.

[10] Szerzej zob.: Z. Witkowski, Kancelaria Cywilna Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej 1922-1935, „Czasopismo Prawno-Historyczne”, t. XXXIX, z. 1, 1987,  s. 95-110.

[11] S. Krukowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1921…, s.88; A. Ajnenkiel. op. cit., s. 178

[12] Ustawa z 17 marca 1921 r.…; Dz.U.R.P. nr 44 z 1921 r., poz. 267.

[13] W. Komarnicki, op. cit., s. 41; S. Krukowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1921…, s.89; J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, op. cit., s. 514.

[14] S. Krukowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1921…, s.88-89.

[15] Ustawa z 17 marca 1921 r.…; Dz.U.R.P. nr 44 z 1921 r., poz. 267.

[16] J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, op. cit., s. 523; Historia państwa i prawa Polski…, s. 127.

[17] A. Garlicki, op. cit., s. 457-603; J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, op. cit., s. 525;

[18] Ustawa z 2 sierpnia 1926 r. zmieniająca i uzupełniająca Konstytucję Rzeczypospolitej z 17 marca 1921 r.; Dz.U.R.P. nr 78 z 1926 r., poz. 442.

[19] Ustawa z 2 sierpnia 1926 r. ...; Dz.U.R.P. nr 78 z 1926 r., poz. 442; S. Krukowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1921…, s.135; A. Ajnenkiel. op. cit., s. 178; W. Komarnicki, op. cit., s. 74.

[20] Ustawa z 2 sierpnia 1926 r. ...; Dz.U.R.P. nr 78 z 1926 r., poz. 442; S. Krukowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1921…, s.135-136

[21] Ustawa z sierpnia 1926 r. o upoważnieniu Prezydenta Rzeczypospolitej do wydawania rozporządzeń   z mocą ustawy; Dz.U.R.P. nr 78 z 1926 r., poz. 443.

[22]Ustawa z 2 sierpnia 1926 r. ...;  Dz.U.R.P. nr 78 z 1926 r., poz. 442; W. Komarnicki, op. cit., s. 75;  S. Krukowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1921…, s.136; R. Kraczkowski, Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z mocą ustawy w latach 1926-1935, Warszawa 2007, s. 77-112.

[23] A. Garlicki, op. cit., s. 607-739; J. Bardach, B. Leśnodorski, M. Pietrzak, op. cit., s. 528; A. Ajnenkiel. op. cit., s. 198; S. Krukowski, Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 1921…, s.137.